Salnamelerde Cebelibereket Sancağı

Derleyen Halil Kuru

Cebelibereket Sancağı Adana Salnamelerinde şöyle anlatılmaktadır: Vilayetin doğusunda bulunup kuzey tarafında Kozan ve Maraş, güneybatı tarafında İskenderun, güneydoğuda Halep ve batıda Adana Sancakları ile sınır olup İskenderun Körfez’inden başlayarak kuzeydoğuya doğru Maraş hududuna kadar uzanan Cebelibereket Dağları’nı ihtiva etmektedir. Arazisi kısmen dağlıktır. Doğusunda İslahiye, batısında Osmaniye ovaları bulunduğundan oldukça geniş ve münbit bir araziye sahiptir. Cebelibereket eteklerinde birinci sınıftan İslâhiye ve ikinci sınıftan Payas ve Osmaniye üçüncü sınıftan Hassa ve Bahçe kazaları bulunmakta olup, ortasında iki yüz haneli Yarpuz kasabası vardır. Karayiğit ve Kaypak nahiyeleri merkezin yüksek yerleridir. Bereket Dağı’nın en yüksek noktası Mığır Tepesi olup denizden yüksekliği iki bin beş yüz metredir. Senenin her mevsiminde yüksek olmasından dolayı tepe kar ile örtülüdür. Dağın batı tarafında Payas kazasına tabi Burnaz ve Turunçlu köyleri ile Kısık ve Karanlık kapı mevkiine yakın yerlerde çoğunluğu aşılanmış zeytin ağaçlarıyla, hartlap, çınar, dişbudak ve az miktarda mazı ağaçları bulunmaktadır. Cebelibereket adını alan dağ; çam, meşe, mazı, çınar, kamalak, ardıç, dişbudak, kavak, söğüt, gürgen, yabani elma ve armut ağaçlarından oluşan büyük bir ormanlık halinde olup hemen her adımda tesadüf edilen kaynak suları ve akarsuları bulunmaktadır.

Bu sular başlıca iki noktada birleşir ki doğu tarafından Asi Nehri’ne Karasu ve batıda Ceyhan Nehri’e akan Hamus deresi husûle gelir. Bunlardan başka Payas civarınde İskenderun körfezine dükülen Deliçay ile birkaç çay daha bulunmaktadır. Leçelerin içerisinde su kuyuları ve eski eser kalıntıları bulunmakla birlikte dağın batısındaki leçenin haricinde çok büyük bir şehir harabesi mevcuttur. İslâhiye’nin Bahçe hududu civarında bulunan leçenin yakınında Zincirli höyüğünde yapılan kazı çalışmaları sonucunda büyük bir şehir kalıntısı ortaya çıkartılmıştır. Dağda ve leçelik yerde kaplan, sırtlan, ayı, kurt, yabani tavşan ve sansar bulunduğu gibi Osmaniye ve İslâhiye ovalarında çok miktarda ceylan ve tilki bulunmaktadır.

Osmaniye’de Bulunan Ziyaretgâhlar

Osmaniye kazasında; Hasan Dede, Süleyman Dede, Yağmur Dede ve Pirli Sofu Hazretleri’nin kabirleri bulunmaktadır. İslahiye kazasında; Çerçili yakınlarında evliya-yı kiramdan İbrahim Baba Hazretleri’nin bir türbesi vardır. Yine kaza dahilinde Hazreti Ukkaşe’nin türbesi ile bitişiğinde zemzem ve su kuyusu bulunur. Keferdiz civarında Kesikbaş Hazretleri’nin makamı vardır. Payas’ta kale ile kule arasında Kubbe Dede adıyla bir makam harabesi, yine kasabanın batı tarafında Nadimi Dede, güney tarafındaki kabristanda evliyay-ı kiramdan Halil Efendi ve Kara Şeyh Hazretlerinin türbeleri, Kartül Köyü’nde Turunçlu Dede adında bir ziyaretgâh vardır. Erzin Köyü’nde Azam Dede, Seyoğlu ve Kara Dede.

Bereket dağında Azhar Dede ve Rabet Köyü’nde Karabıyık Dede, Ocaklı Köyü’nden Bıçakçı Dede kabirleri vardır. Yumurta bulundan Nur Dağı’nda Abdulcabbar adlı bir makam bulunmaktadır. Bundan başka Timurtaş Dede, Palabıyık Dede adlı iki makam daha vardır. Hassa kazasının da Asar Dede, Kabak Dede, Acem Dede, Kılıç ve Ömer Dede adlı zatların makamları vardır.

Cebelibereket Osmaniye’de Bulunan Eski Eserler

Osmaniye kazasında eski eser olarak Toprakkale ve Kara ve İmrân nâm mahallerde bulunan bir kilise ve Evliya Çelebinin Çanakçı Kalesi dediği kalenin harabesi vardır. İslahiye kazasında Şahmaran Kulesi vardır. Payas kazasında, kasabanın batı tarafında bir bedesten, bir han, büyük bir kale, kaleyi çeviren hendek, bir medrese, bir cami, harab bir hamam, bir imarethane ile Rum ve Ermeni milletlerine mahsus iki kilise harabesi bulunmaktadır. Yine kuzeybatı tarafında zamanla dolmuş bir liman olduğu gibi bitişiğinde 150 adet dükkân harabesi bulunur. Sarıseki Köyü civarında ve deniz kıyısında ve Değirmendere Köyü ile Rabat Köyü’nde birer olmak üzere dört kale harabesi vardır. Yumurtalık nahiyesinde Ayas, Dede ve Doruk köylerinde dört adet kale harabesi, Kurtkulağı’na yakın bir yerde Karanlıkkapı adında bir kapı harabesi ve yine bu köyde güzel bir cami bulunur. Burada geniş bir han harabesi de vardır. Ayas Köyü’nde deniz içerisinde bir adet kale harabesi ve Yumurtalık Köyü’nde de bir liman ve birtakım bina harabesi vardır. Leçe denilen yerde su kuyuları ve  harabeleri olmakla beraber Leçe’nin dışında büyük bir şehir harabesi bulunur. İslahiye’nin Bahçe hududu civarında Zincirli Höyüğü adı altında büyük bir şehir harabesi vardır. Haruniye’de bir kale harabesi ile bir şehir harabesi bulunduğu gibi birde Harun Reşit Kalesi vardır.

Editörün notu : Konuda ki Cebeli bereket, bugün ki Osmaniyenin de içinde olduğu  Amanos Dağlarının iki tarafında bölgenin adı. Böyle bir bölge gerçekten var. Ama  bu Cebeli Bereket  ismi  bölgenin sekiz yüz yıllık tarihinde 1867 yılı ile 1918 yılı aralık ayına kadar ki ismidir ve kaba raporudur. Başka bir deyimle  Osmanlılar  tüm tarihinde bu bölgeyi ilk kez  ( yarı bağımsız  bir şekilde ) , elli yılı bulmayan  bir zaman diliminde elinde tutmuştur. Demeye gerek yok ki adı geçen bölge 1924 yılı 14 mart tarihiyle birlikte  Ankara başşehirli T: C: devletine bağlanmıştır. Bu vatanın ayrılmaz ve aslı parçasıdır.

Halil Kuru