Sözün oluşumu hakkında bir çalışma – düşünme
İbrahim Çenet
Halk bilim Akademimizin yöneticilerinden Ahmet Kamacı arkadaşımız bir soru attı ortaya: İlk kez söz nasıl oluştu?
( Ahmet Kardeşim , sözün oluşumunu , sözlerin nasıl oluştuğunu görev vermiştin bana . Düşündüm. Bilgisayardan baktım. Çeşitli kimseler söz de etmiş ama hepsi ağız birliğiyle ……Bunu bilmiyoruz diyorlar. İlk kez söz nasıl oluşmuş bilmiyoruz diyorlar. Bende diller konusunda çok şeyler biliyorum ama bu konuyu bilmiyorum. Ancak madem sen böyle bir görev verdin , bende biraz düşündüm. İşte sana bazı çok azda olsa ip uçları. )
Dillerin sözü nasıl oluşmuş :
Canlılarda çıkardığı sese göre isim vermişler.
Serçe diye bildiğimiz hayvana , Çardak köyünde ( belki başka yerde de ) CIVCIK diyorlar. Bir tür baykuş a çıkardığı sese göre gene aynı köyde DİNGOOK diyorlar. Bazen çocuk dilinde keçiye çıkardığı sese göre Meee diyorlar. Bunu çoğaltmak olası.
Ayrıca , cismin şekline göre de isim takılmış. Örneğin bir tür kuşa BAYKUŞ diyoruz. Neden gözleri insanlar gibi önde olduğu için.
Ayrıca bir köye gitmiştim orada yüksekten düşen suya ŞAR ya da ŞAK ŞAK diyorlar, neden öyle diyorsunuz dedim, baksana öyle ses çıkartıyor demişlerdi.
–Bir sıvının ani akmasına ‘ CAV ‘ diyoruz , cav diye aktı diyoruz.
( ( Ara not : söz bir kez oluştuğunda ondan türev yapılır Türkçede bu bilinen, ancak bizim konumuz bir cisme ilk kez söz yani isim nasıl neye göre verilmiştir. ) )
Ses telleri oluşan canlı , bir korku, acı, sevinç karşında bir ses , ünlem çıkarmış, sonra o , o duruma isim olmuş. Ne gibi. bir acı karşısında Ahhh ! denmiş. Zamanla bu ah , acıları anlatmak için isim olmuştur. Ohh ! bir sevinç karşısında ses çıkartılmış bu Ohh da sevinci anlatmaya isim olmuştur.
— Doğada bir su birikiminin bir aşamada patlaması BOM, BOMB diye ses çıkartır , Bizde patlamaya, patlama işlemine Bomba diyoruz.
—Bir ağacın devrilmesi, bir taşın yuvarlanıp bir sertçe yere çarpması KÜT ‘ diye ses çıkarır. Bizde bugün böyle çarpmalara KÜT diye çarptı diyoruz.
Uzak Asyada yaşayan bir arkadaşımla , ora insanlarının dilleri üzerine konuşuyorduk. Arkadaşım dedi ki; bu bölge insanları yuvarlak durumunu anlatmak için , ay gibi , diyorlar, demişti.
— Dil birikimdir. Önceleri sadece basit ses, sonra söz ve sözcük. Önceleri az sözcük sonra ekleme ve toplamıdır.
— Ses dili, el kol ile dil, vücut dili. Arıların dillerine , arıların dansı deniyor. Sesler ve giderek seslerin anlamlılaşması. söz oluşur ve sözler bir araya gelip tümce anlatımı oluşur.
x x x
Birde dikkatimi çekmişti Türkçede ve Çincede ‘ Ç ‘ ile başlayan sözcükler çoktur. Afrika ve Arap ( ki ikiside aynı kökten gelen dil ) ‘ M ‘ , ‘N ‘ , ‘ U ‘ gibi yuvarlak sözcükler çokçadır. Sanırım bu durum bulunulan coğrafi duruma göre ses, ses telleri ve gırtlak yapısının oluşmasına göre çıkarılıyor.
x x x
Bir not : Türkçede ‘ KA ‘ diye önemli bi ses ve sözümüz var. Anlamı, Koruyan, kaplayan, Kollayan demek vb . Türkçede bu söz kökünden çok söz oluşturmuşuz. Bu söz dünyada öteki dillere de geçmiş belirgin şekilde
Bunu örnekleyeyim . Önce Türkçede ki ‘KA ‘ sözünden oluşturulan sözleri ve arkasından da karışık olarak öteki dillerin bu Türkçe sözden türettikkleri sözleri arkası arkasına sayalım.
KA : Koruyan, kollayan, kaplayan demektir
Ka —
Kam : çok bilgili, sağıltıcı, ruhları dinginleştirici .
Kadın : Çocuğun cenin halinden , doğuma ve çocuğun büyümesine kadar koruyan , kollayan
Kadı : hakim, hakkı koruyan
Kap : içine koyduğun şeyler i koruyan
Kacak : gene aynı
Ka ( nat ) = Kuşların , kendi gövdelerini kaplayan organları.
Küp : Özellikle sıvı yada buğday , tahıl bile konulan.
Kaban : Bizi koruyan giysi.
Kup : Avrupa dillerinde , içine sıvılar konan
Kubbe : Binayı üstten koruyan
Kabe : gene koruyan dan gelir. vb.
……..
Ahmet sende bu konuda düşünürde bazı yorumlar yada somut örnekler görürsen bana da söyle. Bilimsel çalışmalar, gözlemle, düşünmeyle ve notlamayla böyle azar azar oluşur.
NOT : Bu çalışmayı okuyan dergi okuyucusu arkadaş, sende bu konuda bir şeyler düşünürsen, altta ki yorum alanına bir şeyler yazarsan , yararlanırız, şimdiden sizlerede teşekküler.
İbrahim Çenet kimdir: Çardak köyü / Osmaniye de 1949 yılında doğdu. İstanbul Üniversitesinde hukuk, Paris Sorbon üniversitesinde edebiyat ve dil okudu. Politikacı , yazar . Uzun yıllar cezaevlerinde tutuldu.
Anadolu Halk Bilim Kültür Akademisi kurucularından. 2000 yılından beri devam eden Özgür film festivali ve ‘Özgür İnsan Ödülü ‘ kurucu ve yöneticilerinden. Ayrıca Yaşar Kemal anısına etkili ve anlamlı edebiyat etkinliği organize edenlerden. Belgesel filmler yapımcısı.
Yerelden Evrensele adlı ; bilim , halk bilim, tarih , arkeoloji, sosyal ve toplumsal coğrafya dergisi kurucu üyelerinden.
Evli üç çocuğu ve iki torunu vardır
