Daha Kurulmadan Yıkılmış Modern Harabelerin Altında İnleyen, Unutulmuş Eşsiz Bir Kent Tyana-Kemerhisar
Ahmet Ünal
( Yazının 3. ve son bölümü )
Peki ama bu kadar dinamiğe güç sağlayan kavim veya kavimler kimlerdi? Elbette Anadolu’da ta Taş Devri’nden beri nereden geldikleri bilinmeyen ve yaygın ve götürü bir şekilde “Hatti” genel adı altında toplanan kavimler vardı. Hurriler ve diğer Transkafkasya kavimleriyle yakın akrabalık ilişkileri içinde olan bu insanlar aslında daha Geç Neolitik ve Kalkolitik dönemde bölgeye bir göçle gelmişlerdi. Hemen hemen aynı dönemde bunlara Hurriler ve daha sonraları da az sayıda Hititler ve Luviler de eklendi. Ama tekrar soralım: Kapadokya’da yaşayan ve Kapadokyaca konuşan insanlar kimlerdi? Genel kanı en azından geç dönemlerde artan Pers-Akamenid siyasî hegemonyasına dayanarak İranî kavimler oldukları yönünde olsa da, bu yanıltıcıdır. Bölge halkı etnik açıdan karışık ve melezdir ama tek bir dili vardır. Herodot “Beyaz Suriyeli”lerden buraların sakinleri olarak bahseder; onun verdiği bu bilgi hiç de yabana atılacak türden değildir. Burada sonradan Suriye’de yaşamış beyaz tenli Hurilerle aynı kavim oldukları söylenen Hurriler ve Suriye’den göç etmiş diğer kavimler söz konusu olmalıdır. Eğer bana sorulursa, Sami varlığının kökenleri ta Akad kralları Sargon ve Naramsin’in efsane kılığına bürünmüş işgallerine ve Eski Asur Ticaret Kolonileri çağında buralara gelip yerleşmiş, yerli kadınlarla evlenmiş, çoğu Asurlu tüccarlara geri gitmektedir.
İster yaşasın, ister yıkılmış olsun, kentler insanları sürekli olarak kendilerine çeker. Birçok antik kent gibi Tyana’nın üzerine de hazıra konanlar gelmişlerdir. Yeni işgallerde en çok zarar gören ve yağmalanan yerler kim ne derse desin kentlerdir. Şimdi el değiştiren ve eskilerin adı üstünde Kilise Hisar dedikleri günümüz Kemerhisar’ı bu eşsiz yerleşimin üzerini kaplamıştır. Buna rağmen antik yerleşimin büyüklüğü kent içindeki alanın yayvanlığından da anlaşılabilir.
Şimdi Osman Doğanay böyle bir yerde arkeolojik araştırma yapmakla elbette pek talihlidir ama maalesef sevinç beraberinde sonu gelmez ve içinden çıkılmaz, bilim insanlarını gereksiz yere uğraştıran, hatta usandıran sorunlar da getiriyor. Bu kadar üne sahip, dünyada benzeri olmayan o güzelim kentin kalıntıları, zaten dediğimiz üzere, günümüz Kemerhisar yerleşiminin altında gömülmüş duruyor ve onları kazıp göstermek, insanlığın hizmetine sunmak imkânsız. Bir zamanlar hazır malzemeyi spolia olarak kullanmaları, her şeyi yiyip tüketmeleri bir yana gibi, son dönemde betonlaşmanın alıp başını gitmesi sonucu “ben sana burada kazı yaptırmam, altımdaki güzellikleri ortaya çıkarırsan, hem korsan kaynaklarımı kurutmuş olursun, hem de ayıplarım gün yüzüne çıkar!” dercesine biçimsiz ve çoğu işe yaramaz binalarıyla bu tarihî mekanların üzerine örelenmiş kafa tutmakta ve bir karış kazı alanı vermemektedir. Kalıntıları o kadar iyi saklıyor ki, toprak üstünde kazara görülebilen birkaç nesneden başka sanki neredeyse başka bir şey göstermiyor. Sadece saklasa hayırlı bir iş yapıyor denebilir ama inşaatlar ve bu yetmezmiş gibi define soygunculukları acımasızca, tamiri ve geri getirilmesi mümkün olmayan tahribata da neden oluyor! Nefesinizi sıkı tutun, şimdi öykünme zamanı! Vah vah, şu çelişkiye bir bakın, kentin bu kadar ünü var ama kendisi ortalıklarda gözükmüyor. Türkiye’de çoğu modern yerleşim, taş, hazır konut, ahır, ibadethane, samanlık, yapı malzemesi veren eski yerleşimlerin üzerine üşüşmüştür. Bu tipten yerlerde bürokrasiyle, devletle, belediyelerle, arsa sahipleriyle uğraşmak kolay değildir, tam bir Sisyphos mücadelesine benzer. Mantık ve adalet, devletin ve yerel yönetimlerin kazı yapan bilim adamının arkasında durması gerekir, bu kutsal ve hümanistik bir vazifedir ve şarttır, çünkü iyiyle kötü, güzelle çirkinlik bir tutulamaz; burada tercih hiçbir değeri olmayan modern beton, briket veya silikon yığınıyla eşsiz kültür mirası eskilerin paha biçilmez, ölümsüz değerleri arasındadır. Bu kadar açıktır. Kime, hangi akla sorsanız, hemen en akla yakın yanıtı alırsınız! Eğer görmeyenler, görmek istemeyenler varsa kördürler ve o zaman olay tamamen başka bir şekil alır! Baraj, karayolu, TOKI inşaatı gibi faaliyetlerde aman tanımayan devlet, her nedense eski eserlerin korunması, sit alanlarına kaçak yapıların girmemesi ve ormanların yok edilmesi gibi konularda pasif kalmamalı, merhametsiz olmamalıdır. Tekrar edelim: tercih bellidir: Başka yerlerde kente ismini veren Kemerhisar su kemerlerinin bir benzeri bu çevrelerde var mıdır? Bu, sadece tek bir örnek! Avrupalı araştırmacıların haklı olarak „kamış ve çamurdan kulübe“ (huy) dedikleri, şimdilerdeyse „beton manyakları“ (bunu şair ruhlu İngiliz gezi rehberi yazarı John Ash söylüyor!) türeyeli, kalitesiz betonarme konut, ahır, kahvehane, AVM, otel, lokanta, manav, dükkan ve samanlıklar her yerde doludur ama su kemerleri ve bu kitapta anlatılan sayısız bilgi, belge ve eserleri, geçmiş kültürlerin izlerini saklayan böyle kalıntılar parmakla gösterilecek kadar azdır, hatta hiç yoktur. Dünyada tek bir tane Tyana vardır! Tekrar soralım: Böyle aşırı krtitik bir noktada tercih ne olmalı? Bence, sit alanları ormanlarla bir arada mütalaa edilmeli, mülkiyet hakkı denen yasal düzenleme belirli bir kültür politikası, başka bir anlayış ve mantıkla yeniden düzenlenmeli ve azgınlaşarak sayıları her geçen gün artan taş ocakları ve yapılaşma lehine gittikçe daralan, yok olan ve azalan sit alanları belirlenir ve korunurken tarihin sesine, geçmiş mirasın vicdanına, kültür severlerin vicdanına, kültüre, bilime ve etiğe kulak vermelidir!
Peki ama hadi Kemerhisar bir başka yere taşındı ve antik kentin korunabilmiş harabelerinin tümü de ortaya çıkarıldı diyelim. Ne olur yani? Veya ters bir soruyla kazılmasa, öylece dursa ve konut dikenlere ve define arayanlara bırakılsa ne yazar? Mezoptamya’da, Suriye’de ve savaş haline getirilen diğer mağdur ülkelerde olduğu gibi tümü yağmalansa, hatta bombalansa, dinamitlense ne yazar? Elbette her iki durumda da kıyamet kopmaz ama insanlığın korktuğu, yıldığı, onu tehdit eden sadece kıyamet gününden ibaret değildir ki! Diğer insanî değerler ne güne duruyor, demezler mi? Turizme açılır, ortalık güllük gülistanlık olur, cenneti aratmaz veya ülkeye turist gelmez, her yer Kerbela’ya döner diyemeyecek kadar turizm karşıtı görüşlerim var, ondan hoşlanmayan ve ona inanmayanlardanım. Kültürü, dolayısıyla arkeolojiyi turizmle bağdaştıran ve anı çatı altında birleştiren nadir ülkelerden birinde yaşıyoruz (çünkü böyle bir bakanlık var!). Bu bir yana, muhalefetimin çok ciddi başkaca nedenleri var. Turizm bir skandaldır. Batı emperyalizminin dolaylı sömürü, adam kandırma, uyutma yöntemlerinden biridir. İnsanları tembelliğe iten, ağır endüstri ülkelerinde çalışan, pili bitmiş, hurdaya dönmüş ırgatlara hizmet vererek onları yeniden canlandıran, dinlendiren, tekrar üretken hale getiren bir düzenbazlıktan başka bir şey değildir. Bir araba satın alabilmem için onu üretenlerden en az on bin tanesini bir ay boyunca yedireceğim, içireceğim, eğlendireceğim, şaklabanlık yapacağım, fark etmez, sarışın veya kızıl tenli, şişmanca göbekli, Anadolu güneşini görünce haşlanmış istakoza dönmüş o insanları her gördüğümde, içim kan ağlasa da gülümseyeceğim, göbek dansı sunacağım, masaj yapacağım, keyiflerini çıkarıp davul zurnayla güle güle diye uğurlayacağım ve oturup ertesi yıl gene gelmeleri için dua edeceğim! Pek de çıt kırdımlar, bir bomba patlaması, basit bir virüs, sıradan insan hakları onları korkutmaya yetiyor. Ya kriz çıkar gelmezlerse? Çok olmadı mı? Araba taksitlerini nasıl ödeyeceğim? Turizm takvimi mevsimle sınırlıdır ve sektörden ekmek parası kazanan insanlar yılda sadece iki ay çalışıp on ay sırt üstü yatarlar. Bundan daha enayice, rezalet bir kölelik olur mu? Benim beklentim tamamen başka. Bakın, şimdilerde sizi doyuramayan, hepinizi elin İstanbul’una, Almanya’yasına, Amerika’sına, Asya’sına, Rusya’sına göçe zorlayan şu topraklarda bir zamanlar ne cevherler varmış, diyerek onlara çevre, tarih ve arkeolojiyi göstermek, sevdirmek ve saydırmak (GSS’nin altını kasten çizdim!). Tekrar ediyorum, yediden yetmişe insanlara herkesin nefret ettiği, tepelediği, yağmaladığı, tahrip ettiği, zehirlediği şu toprakları tekrar sevdirmek. Gidecek, kaçacak başka bir yeriniz yok, dedirmek! Hem de geçmişiyle, şimdiki perişan haliyle, geleceğiyle sevdirmek! Onlara “siz niye bu kadar olamıyorsunuz”, dedirtmek. İngilizlerin Çatalhöyük’te uyguladıkları yöntem bunun son derece kolay ve mümkün olduğunu kanıtlamaktadır. Batı kapitalizmi hafta sonu bir müze veya ören yeri ziyaret eden işçinin Pazartesi iş başı yaptığında daha randımanlı çalıştığını tespit etmiştir ve onun için müzeciliğe ve arkeolojiye pek önem vermekte, sponsorluk bile yapmaktadır. Benim sloganım şu olmalı: çalışan da, üreten de, yorulan da, dinlenen de, eski eserleri gezen de, gezdiren de ben olacağım. Kahvehanelerde veya ne işe yaradığı bilinmeyen, bir şey üretmeyen, kırmızı halılarla döşeli lüks ofislerde otururken, turistlerin keyfini çıkarırken değil, bindiğim arabayı kendi ellerimle yaparken, geçmişi araştırmak için kazı işlerini yürütürken çok yorulacağım. Ve o zaman ben de tatile çıkıp turist olmayı hak edeceğim. Yabancılar isterlerse elbette gelebilir ve dilerlerse gezebilirler de. Zaten bu topraklarda henüz bir konak, han, otel yokken tüm tehlike, mahrumiyet ve maceraları göze alarak gezen, araştıran ve yazıp çizenler onların ataları değiller miydi? Herkes bana İtalya veya İspanya örneğini gösteremez, çünkü onların Türkiye’nin rüyasında bile göremeyeceği kadar endüstriyel alt yapıları var. Güya eşsiz kültür zengini efsanevî Yunanistan bile sırf bu yüzden dibe vurmadı mı? Turizm para getirmiyor mu? Getiriyor ama kime ve sokaktaki adama ne? Bana ne?
Tüm bunlara rağmen Osman Doğanay’ın çok talihli olduğunda asla kuşku yoktur. Bu yoğunlukta tarihe, kalıntılara, sanat eserlerine, önemli şahsiyetlere ve belki de eşsiz yazıtlara gebe bir yerde kazmak hem çok prestijli, hem de aşırı heyecanlıdır. Kim bilir, belki de bir bakmışsınız bir gün Telipinu’nun başarıları arasında göklere çıkardığı mühimmat depolarıyla dev ekin siloları, büyük insan Apollonius’un hayallerimizi dolduran ve süsleyen, duvarlarında “Apollonii natus est in domo hac” yazılı o bakımlı villası da bulunacaktır. Evet eminim bulunacaktır, çünkü eskiler hayatın faniliğine değil, gerçek yaşamın da, sevincin de, mutluluğun da, elemin de, zenginliğin de, fakirliğin de bu dünyada olduğuna inanan realist kişilerdi. Bundan dolayı Hititler bile “Sakın aptal olma! Binalarını geleceğe kalacak şekilde sağlam taştan yap ve arsayı dere yataklarında değil, kayalık zeminler üzerinde seç!” ilkesini destur yapmışlardı. An olur, acaba taş ve kayalıklardan başka yeri olmayan Hattuša’yı bunun için mi başkent yapmışlardı, diye düşünürüm. Sevgili Osman’a, ekibine ve Türkiye’de devletin ve milletin onca parasını harcayarak kazıp bulduklarını müze depolarına tıkan; yayın yapmama hastalığını ayaklar altına almak cesaretini göstererek bu güzel kitaba katkıda bulunan değerli araştırmacıları bir yandan tebrik eder, diğer yandan aynı zamanda kendilerine en içten teşekkürlerimi sunarım. Osman ve ekibineyse bol şans, kolaylık, sabır ve başarılı çalışmalar dilerim
( Bu yazı serisi bitti )


( * ) Tyana – Kemerhisar. Niğde kentinin hemen yakınında Toros Dağları eteklerinde eski bir kent.
Prof . Dr. Ahmet Ünal : Arkeolog. Ölü diller uzmanı. Çukurova Üniversitesi , Almanya Münih ünivesitesi arkoloji bölüm başkanlıklarıda yapmış olan bir Hititolog. Anadolu kültür ve dil tarihi üzerine çok sayıda , çok değerli kitapları olan bir bilim insanı. Çok sayıda kitapların yazarı , üretken bir insan.. En çok sevdiği şeyi sorduğumuzda : Doğa….Toprak…. İnsan ! diye yanıtlıyor. Çukurova da kurulu — Anadolu Halk Bilim Kültür Akademisi —yöneticisidir. Yerelde ki Evrensel , dergisinin yazarlarındandır.
