TYANA ANTİK KENTİ — Kemerhisar
Prof. Dr. Ahmet Ünal
Sadece Türkiye’de değil, gittiğim yabancı ülkelerde, her ne zaman eski veya yeni modern fark etmez, isim yapmış köklü kentlerin yakınından, kenarından veya içinden geçsem, aklıma krallar, zenginler, köle tüccarları, bankerler, fabrika sahipleri, askerler, valiler, despotlar, dere beyleri ve soyguncular değil, kadın erkek fark etmez, o toprakların yetiştirmiş olduğu evrensel ve seçkin bilge adamlar, filozoflar ve sanatkarlar gelir. O büyük insanlar, mensubu bulundukları ulus ya da kültür olgusunun misyonerleri, propagandistleri, manevi ve beyinsel işgalcileri, sahipleri, gerçekten yurt tutmasını beceren, insanlığı ve bugünlerin siz deyin mesut, müreffeh ve güzel, ben diyeyim olmadık insanî ayıplarla dolu kritik ve çileli aşamaya taşıyan ulunun da ulusu yüce ve saygın insanlardır. İnsanca yaşamanın örnekleridirler. Aralarında elbette devlet adamları da vardır ama onlara pek itibar etmem, çünkü millî sınırlar içine sıkışıp kalmış olmakla ilklerinin evrenselliğinden ayrılırlar. Genelde bilgelikleri mermer büstlere işlenen realistik simalarına yansımıştır. Kıvırcık sakallı, saçlar geri çekildiğinden alabildiğince geniş alınları bolca kırışıklıklarla dolu olurlar. Her alan bilgilendirmeye, konuşmaya, tartışmaya hazır…. Ayrı ırklardan ve kültür ortamından geldiğimiz için onlarla genetik bağı olmayan bizler bile onlarla bu kadar guru duyarken (içimizde kıskanan, haset besleyen, elinden gelse hafızalardan silmek isteyen yobazlar da var elbet!), kim bilir kendi öz hemşerileri acaba ne kadar böbürleniyorlardı! Öyle desek de, onların arasında da çağdaşları tarafından hakiki değerleri anlaşılmayan, dışlanan, taşlanan, hatta, hemen göreceğiz, dar ağacına, idam sehpasına kadar gönderilen niceleri vardı. Gene de tutanları, sevenleri çoğunluktaydı. Ne tuhaftır ki, onlara lâyık görülen dışlanma ve işkence, değerlerine değer katıyor, daha da ölümsüzleştiriyordu.
Mülâhaza, diyalektik ve hele hele cerbezeye hiç gerek yok ama bir türlü sormadan edemiyoruz. Acaba kentler mi onları, onlar mı kentleri yaratmışlardı, niye günümüzde nesepleri yok, eğer uğursuz eller onları silip süpürmeseler, bedenleriyle birlikte yapıtlarını da yok etmese ve uzaktan yakından benzerleri yetişmeye devam etseydi Anadolu ve dünya uygarlıkları bugün hangi düzeyde seyrederdi? İngilizlerin “day dream” dedikleri ve hiç de ihtimal dışı olmayan böylesi kurgu ve düşüncelere dalıp gidince, uyanmam, şu şahane olduğu kadar sayısız sorunlarla dolu uzay çağına dönmem ve uyum sağlamam bayağı uzunca zaman alır.
Paganizmin yerini hayali ve çelişkili bir biçimde “göksel” dedikleri tek tanrılı dinler alalı beri “azizler, martirler, ermişler” ve “dedeler” dışında kalan, zamanında layık oldukları taktir çok görülen bu yüce insanların sayıları maalesef iyice azaldı ve tükenme noktasına geldi. Sosyolojik bir kanundur, bir olay veya gelişme, eninde sonunda şu veya bu şekilde diğerini mutlaka etkiler. Orta Çağ’ın sonlarına doğru Hippodamos kent planlamasının yerini İslâmi kent anlayışı “mahalle sistemi” alınca, değişenler sadece ışıksız, kasvetli ve yeşilsiz daha kurulmadan yıkılan kerpiç kentler ve güya damarları eğri büğrü, içinden küfe yüklü merkeplerin bile güç belâ geçebildikleri sokaklar olmadı; her şey top yekûn alt üst oldu. Eski kentler yağmalandı, yıkılmaya, yok olmaya bırakıldı. Sanat, bilim, felsefe durdu. O güzelim duvar resimleri, mozaikler ya tahrip edildi ya da kireçle üzerleri badana edildi. En iyileri ibadethanelere, konaklara ve hiç ilişkisi olmayan mekanlara çevrildi, keçi ağılı olarak bile kullanıldı, spoliaları olmadık yerlerde kullanıldı; geriye kalanları kerpiç yığınları altında gömüldü gitti. En başta Carl Schneider ve diğerlerinin imrenircesine tasvir ettikleri Prienneli Hippodamos kent planlamasına, yani grid sistemine dayanan kent planı terk edildi. Taa binyıllarca evvel Anadolu’nun bağrından çıkan ve en eski örnekleri burada görülen dört başı mamur “kent” olgusu kovalandı ve bir daha gelmedi. Avrupa’ya, Asya’ya, Avustralya’ya, Amerika’ya geri geldi, ama Anadolu’ye küstü, bir daha yanına uğramadı bile! Yerini Arabistan çöllerindeki çadırkentlere geri giden ucube, beton henüz bilinmediğinden fetiş gibi tapınılan kerpiç yığınları yeğlendi. Böylesi toz ve çamur içinde yüzen zulaların içinde Antik ve Klasik çağların kentsel kuruluşları ne gezerdi? Kent meclisleri, meydanlar, heykellerle süslü caddeler, dükkanlar, odeonlar, buloyteryonlar, agoralar, gimnazyumlar, çeşmeler, tiyatrolar, hipodrumlar hepsi de gitti, pek çoğu kireç ocaklarında yakıldı. Hâlbuki eskilerden bu kentlerin her birisinde en az 20 bin seyirci kapasiteli tiyatrolar vardı; demek ki kırsal kesimde oturanlar da yaylılarına binip tiyatro seyretmeye geliyorlardı.
Çok daha önemlisi düşünce yapısı, zihniyet, dünya ve bilimlere bakış şekli de tümüre uğradı. Antikite’nin kültürel değerleri bir daha geri gelmeyecek şekilde ampüte edildi. Ama ne acıdır ki, yeni gelenler ve hazıra konanlar, gidenlerin, kovalananların yerini tutamadı.
Tüm bu rezaletleri, perişanlıkları görmeye dayanamayan gözlerim kapanır, hüzünlü, hıçkırarak kendimi dağların tepesine atar, yağmurdan kaçarken doluya yakalanmışçasına bu kez de kendimi yörük çadırlarının, etrafımı saran, azılı dişlerini sırıtmış düşmanca saldıran Kangal bozması köpeklerin arasında bulurum. Zavallılar ne yapsınlar, kovalayacak kurtlar, tilkiler, tavşanlar kalmamış, bir tas dolusu yal karşılığı sahiplerine neyle ve nasıl yaranacaklar?
Birisinde Burdur müzesinde başıma gelmişti. Sagalassos’ta yapılmış ve daracık, parlak ışıklı bir vitrine hapsedilmiş Zafer Tanrıçası Nike ile burun buruna geldim. Nasıl olduysa bir anda dalıp gitmiş, kadının güzelliğine kilitlenip kalmışım. Fiziki güzellik artı heykeltıraşın o mermere verdiği, yansıttığı güzellik. Taptaze. Sanki onu yaratan son eserini üretmiş ve çekicini ve mermer kalemini artık bir yana koymuştu. Tenine dokunsan pütür pütür edecek. Güzellik salonunda yenice çıkmış gibi, taptaze. Kadının cildi sanki yenice makyaj ve peeling yapmışçasına dipdiri, yumuşacık, öyle ki insanın elini vitrin camının içine uzatıp dokunası, okşayası geliyor. Ancak müzeden çıktıktan sonra uyanabilmişim. Gözlerim bir şeyler arıyor. Hayal ve fanteziden uyanamamış, başlıyorsun karşılaştırmaya. Niye şu binalar oralardaki kalıntılar kadar güzel ve kaliteli değil? Niye şu sokaklarda dolaşan şişko kadınlar, yerbacaklar şu müzede sergilenen mermer heykeller veya mozaiktekiler kadar güzel ve yakışıklı değil? Kadınlara bak kadınlara. Hemen şuracıklarda yer alan Hacılarlı magna mater’lerin hemşerilerini aratmayacak kadar şişko. İçlerinde niye şu içerdeki Nike kadar göz alıcı birisi yok? Niye onların dedelerinin veya tapındıkları tanrıların heykelleri oralarda sergilenmiyor? Kent, köy, sokak, ev, cami, okul, karakol, lokanta gibi yerlerde niye bu eserlerden hiçbirisi gözükmüyor? Niye tek bir mermer sütun yok? Burdur’a gelirken görmüştüm, dağ taş mermer ocağı doluydu. Bir dağın böğründe 17 adet taş ocağı saymıştım. Ama hepsi de Çin’e çalışıyor! Niye binaların cepheleri kirli paslı, eğri büğrü, çirkinin çirkini, çiğ renkli mozaikler, kir pas, isle kaplı, yıkılacak gibi, paslı ilân ve levhalarla bezeli. O kadın mermerken öyleyse, acaba canlıyken nasıldı! Niye ahfadından sokaklarda dolaşan kimse kalmamış? Onları da mı yok etmişler? ………… Güç bela kendimi 7 bin senelik Hacılar harabelerinin içine atmış, o kentin Kalkolitik uygarlığında, kabartmalar ve bezemelerle dolu boyalı seramiklerinde teselli aramıştım……..
Modern ismi Kemerhisar’ı bile, bir zamanlar Melendiz Dağları eteklerinden şarıl şarıl akan berrak suyuyla besleyen kent halkını besleyen Roma devri su kemerlerinden alan Tyana antik kenti de birçokları isimsiz olsa da büyük insan zengini, o zaman ve bölge şartları altında değerlendirildiğinde sıra dışı kentlerden sadece birisidir. Güzelliklerin kovalandığı kısa zaman öncesine kadar buraları hakikaten her uğrayanı mesut etmeye yetecek kadar tarih ve doğa karışımı mistik hava sunan bir yerdi! Bununla yaşanır mı diyenlere, elbette besin maddelerinin en sağlıklısı, en lezizi de vardı. Ağızlarınız sulanmaya başlayabilir, doyumsuz meyvelerine hemen değineceğim. Sık sık kenarından geçtiğim, arada bir de Niğde-Ulukışla yolundan saparak içine girdiğim, su kemerlerinin hemen dibinde, suyunu nereden aldığı bilinmeyen oradaki taş çeşmenin önünde toynakları orantısız irileşmiş biricik ekmek kapısı beygirini sulayan bağ sahibini seyrettiğim, eğer o talihli anda oralardaki „Gazino“dan müzik gelmiyorsa ve kendimi “hoş geldiniz, buyurun” diyerek çevremi saran garson saldırısından kaçmayı başarır veya eğer yaprakları soluk, güneş lekeli, tozlu paslı söğüt ağaçlarının altında örelenmiş piknikçilerin her yanı saran mangal dumanında boğulmaktan kurtulabilirsem, Kleopatra’nın inek sütü içinde yüzmeye bayıldığı Roma havuzunun Köşk Höyük taraflarına bakan kenarına sığınıp nefes aldığım, derin düşüncelere dalarak, geçmişi hayalimde canlandırmaya çalıştığım, ZEN yaptığım ve harap kenti ayağa kaldırdığım olmuştur. Açıkça ifade edeyim, insanı, doğası, çevresi, kokusu dahil her açıdan günümüzdekilerle oluşturduğu çelişkileri hazmetmem yorucu ve zor olur, sıkıntı yaratır; çoğu kez hayal kırıklığıyla ve homurdanarak alır başımı çeker gider, kendimi dağ yollarına atarım. Niye insanın tarih aynasına bakması kadar çileli ve hayal kırıcı bir şey yok? Bir Roma’da veya Atina’da “eski”den uyanmak ve moderne adapte olmak bu kadar çileli olmuyor? Sakın çelişki ve zıddiyetlerin fazlalığından olmasın?
Hâlbuki, güvenilir kaynaklardan öğrendiğimize göre eskilerden üzümü, meyveleri, şarabı, kaysısı, atları, güzel, havadar, otlakları, bol yaylaları, en başta gümüş olmak üzere değerli madenleri, obsidyeni ve mermerleri (alabaster) çok meşhurdu. Bu zenginliklerin kıymetini en iyi taktir edenler de kim ne derse desin her şeyin en mükemmelini, en büyüğünü, en anıtsalını yapan, gelip geçmiş imparatorlukların en büyüğünü kurmuş olan Romalılardı. Adı üstünde Aktaş yamaçlarında bugün yok pahasına dışarıya pazarlanan mermeri ve dev bir kazanın kapağı gibi Niğde’yi gece gündüz toz ablukası altında tutan kireç ve taş ocakları dışında maalesef hemen hiçbir şeyi kalmadı. Elmaları toz altında, geriye kalanlarsa İtalyan plantajları . Hâlbuki daha 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başlarında İngiliz bilim adamı W. M. Ramsay ile Türklere karşı kalemi ve yüreği yufka Macar gezgin Béla Horvath bölgenin meyvelerine hayran kalmışlar, yemeye bir türlü doyamamışlardı. Ülkelerinde sadece durağan ve yosunlu bataklıklar içindeki suya alışık olan bu insanlar, yalnızca iklim koşulları, toprak, cömert, bol ve berrak güneşi hesap dışı bırakıp Toros Dağları’nın eteklerinden şarıl şarıl akan berrak ve bol mineralli sular üzerinde durmuşlardı. Romalılar devrinde her yerde görülen ünlü meyve bahçeleri ve Latifundiaların yerini şimdilerde onların modern varisleri İtalyan baronların kurdukları elma, armut ve kiraz plantajları aldı. Para hırsının yaptırmayacağı yoktu. Üzümler ve şaraplar da tükendi. Bölge bir ara Mars’tan gelmişlercesine etrafa zehir saçan, omça ve meyveleri belirli bir yülseklikten sonra (zehirli gaz sınırı!) kurutan balonların işgaline bile uğradı. Kapadokya’nın o meşhur ve asil atları da yok oldu, sanki otobüsler dolusu turist taşıyan Pegasuslara heveslenip onlar da uçup gittiler. Zayıf ve cılız, bu gün sadece mahalle aralarında yoksul hurdacıların veya varı yoğu bir karış bağdan ibaret olan bahçe sahiplerinin arabalarını çekerlerken veya eskiden Avrupalıların bölgeye geldikleri dönemlerde ıssız vadilerde şövalyelere veya prenseslere benzeyen, elleri eldivenli, İnfiliz kilot pantolonlu, kırmızı çizmeli, kiraz kırmızısı rujlu, tırnakları bordo ojeli, elindeki kırbacı sanki ata değil de onu yeden kaytan bıyıklı, elinden ve dudaklarından sigarası eksik olmayan, esmer cılız Türk seyise savuran, dünyayı ben yarattım diyen sarışın turistler binerlerken görülebiliyorlardı.
Konya Ovası’nı boydan boya kaplayan iç denizin doğudaki parçası olarak bir zamanlar göl ve bataklıkların yer aldığı, Niğde’nin lâğım sularının tabana vurmasıyla etrafa nahoş kokuların yayıldığı genişçe bir havzanın kenarında, çevreye hayat veren yüksek dağlarla çevrili, eskilerden çok ama çok mamur bir idare merkezi, bir kültür, sanat, bilim ve ticaret kenti yükseliyordu. Sakın bugünkü harabe haline ve üstünü kaplayan modern „Türk Baroku!“ beton ve briket yığınlarına bakarak böyle şey olur mu diye kuşkuya kapılmayın; bu kabuğu soyduğunuzda hemen altında eski çağlarda Tyana’nın eşsiz bir bilim ve ilim merkezi olduğunu ve her dalda hiç eksik olmayan bilim, düşün ve sanat adamları yetiştirdiğini görürsünüz. Peki ama niye böyleydi, şaheserler yaratan tılsımlı dinamizmin itici güçleri nerede gizliydi? Benzer soruları Tarsus, İskenderun, Antakya, Urfa, Van, Kayseri, Ankara, İzmir, İstanbul, Ayvalık, Edremit, Bergama kenarından geçerken yöneltebilirsiniz. Alacağınız yanıt hep aynıdır. Aristoteles kenti kent yapan onu çepeçevre saran duvarlar değil, içinde yaşayan insanlardır, der. Dahası vardır, kentlerin yüzü, içinde oturanların yüzlerine benzer derler. Buralarda gezinirken sakinlerinin uygarlık ve kültür düzeyini, refahını veya perişanlığını, pejmürdeliğini, zenginliğini, fakirliğini, estetiğini, zevksizliğini, hijyenisini, ne yiyip ne içtiğini, nasıl yaşadığını, nelerle uğraştığını, kısacası kültür seviyesini yolda yolakta, sokakta, kahvehanelerde oturan avare ve miskin insanlara bakarak kolayca okuyabilirsiniz. Fazla kafa yormaya ve incelemeye ne hacet var? Çarşısında şöyle bir gezinin ve bir lokantasına, hiç eksik olmayan kahvehanelerine, camisine, yollarına, okullarına, polis karakoluna, pazar yerine, manavına, fırıncısına, oradan geçen bir kız çocuğuna şöyle bir bakın, yeter de artar bile. Kentin kültür coğrafyası noksansız elinizin altındadır artık! Bir de anket kullanmadan şunu gözlemlersiniz: çalışkanlığın, üretkenliğin, dürüstlüğün, temizliğin, gerçek dindarlığın, kısacası tanrıya, yaratana lâyık hakiki insan olmanın faturasının ne kadar ağır ve zor olduğu!
Gazeteci Mine Kırıkkanat başkaca ayrıntılara girmeden sırf kaldırımlara bakarak belirli bir kentin sakinlerini ve belediye başkanlarının tutum, davranış, kimlik ve eylemlerini parodi şeklinde yorumluyor, “kaldırıma bak kaldırıma. Sen kaldırımsın, kaldırım da sen. Tüm bilgin, becerin, yeteneğin, ustalığın işte o kaldırımda yazılı, kaldırım kadar. O kafasın ya sen… ister Çin’den getir granitini, ister Harvard’dan kopyala/yapıştır zeka modülünü, senin giriştiğin her iş yarım yamalak, varacağın her sonuç kötü, çünku akılsız, temelsiz, dayanıksız ve çürük olmak zorunda. İyi bak o kaldırımlara! Onlar birer ayna. Senin beyin ayarları, vasıfsız kalfalığını, diplomasız ustalığını belgeliyor, beceriksizliğini yansıtıyor, bire bir….. Döşeme taşını nasıl oturtamıyorsan bir türlü tesviyesini ve sabitlemesini öğrenemediğin oynak zeminler…. Yan yatıyor, çarpılıyor, düşüyor, dökülüyor, pek özendiğin kavuk durmuyor o kafada; üstüne zümrüt sorguç taksan ne yazar? “, diyor. Kim buna yalan, haksız ve yanlış diyebilir? Bir başka gazeteci, beton tutkunu, varını yoğunu inşaat rantçılığına adamış, boş arsa görünce iştahları (gazeteci p veya g ile başlayan başka bir sözcük kullanmıştı!) kabaran belediye başkanlarını anlatmıştı. Ben ise “Geometrisiz Bir Dünya. İnsanların Eğri Büğrülükleri Doğaya ve Nesnelere de Yansımış” başlıklı parodik bir yazımda, Türkiye’de insanlar, telefon ve telgraf direkleri, raylar, antenler, minareler, yollar, kent sokakları dahil niye her şeyi eğri büğrü olduğunu, bu fiziksel asimetrinin insan ahlak ve karakterine de yansıyıp yansımadığını sorgulamış, bilimsel temellere dayanmasa da bazı ilginç gözlemler yapmış, pozitif sonuçlar elde etmiştim.
Kesin bir şey diyemeyeceğim ama tüm oluşumlar bir zamanlar Tyana’da insanların da en az kentleri kadar “düzgün, doğru, erdemli”, mükemmel olduğuna işaret ediyor; işte sır burada saklıydı ve dış dünyaya yansıyan da tam buydu. Gündelik yaşamsal hengame içinde boğulup gitmeden, tüketim fazlası bolluk, bereket, refah, zevk ve zenginliğin belirtileri, en başta hemen karşıda, Pozantı Dağları eteğindeki tepelerden bir üzerinde yüükselen Göbeklitepe ve yol yapımı sırasında tahrip edilen Kaynarca olmak üzere her neden ve nereden kaynaklanıyorsa bir zamanların dinazorları gibi etrafa mağrur ve heybetli bakan Tümülüs tipi mezarların bolluğundan bile anlaşılmaktadır. Ve işte tam bu noktada insan gene sormadan veya merak etmeden edemiyor: Adamların “ölümcül mekânları” bu derece gösterişli ve anıtsal idiyse, acaba “dirilerin evleri” nasıldı? Eski Yunan’da Skolastiğin biri sağlığında mezarını yaptırmış ve dostuna gezdirmiş. “Nasıl, güzel buldun mu?”, diye sormuş. Arkadaşı, “hayır beğenmedim. Sağlıksız, çünkü bataklıkların içine yaptırmışsın”, demiş. Mezarda, öbür dünyada bile “sağlık, hijyen” arayan zihniyete bir bakar mısınız? Bilemeyeceğim, belki bir gün talihli bir el aşağıda kim olduğunu anlatacağım değerli insan Apollonius’un doğup büyüdüğü evi veya villayı veya mezarını, eğer kendisiyle birlikte göğe uçup gitmediyse(!) açığa çıkaracaktır. Eminim o ev Augustus’un kız kardeşi, hafifmeşrepliği yanında lüks hayatıyla da ün yapan Julia’nın Roma’daki “Casa Julia”sı veya Pompei’deki sıradan bir villadan farklı olmayacaktır. Onun da kesinlikle Carl Schneider’in sözünü ettiği evlere benzeyen bol duvar resimli, asmalı, bol çiçekli bahçeli, heykel ve biblolarla süslü bir konutu vardı.
Strabo’nun yazdığına göre Tyana Toros Dağlarının dibinde, çok verimli bir ovanın içinde ve bir ırmak kenarında kuruluydu ve Semiramis Tepesi dediği bir höyüğün üzerinde yükseliyordu. Yazdığına göre etrafı surlarla çevriliydi. Demek ki korumaya, savunmaya değecek kadar mal varlığına sahip bir kentti. Sözü edilen, yaptığı kıvrımlardan dolayı yanından geçen yolu tam 75 kez kestiği söylenen ve kentin bastırdığı sikkelerde de sıkça gözüken ırmak, eskiden güneybatıya doğru akıp, Akgöl’e dökülen Kızılca Su olacaktır. Bizimkilere güzel bir şey mi dayanır? Bugün elbette kurutulmuştur. Kent. geniş Konya Ovası’nın doğu ucunda, sırtını güneydeki alçak Toros sırtlarına dayamış, ovayı doğu batı ve kuzey-güney yönünde kontrol eden çok kritik ve stratejik bir yerde kurulmuştur. Mazaka ile Gülek Geçidi’nin tam ortasındaydı. Bu konumuyla henüz Hititler bilinmezlerken dahi, bölgenin ilk kez tarih sahnesine çıktığı o devrin önemli merkezlerinden biri olduğu öne sürülmüştü.
Tyana’nın kıvırcık sakallı, sevecen, bilge, seçkin ve güzel insanlarından birisi ve en meşhuru hiç kuşku yok, herkesin çok az tanıdığı seçkinler seçkini evladı Apollonius idi ve aşağı yukarı İsa ile çağdaş zamanlarda yaşamıştı. Roma emperyalizminin bölgeyi yavaş yavaş kıskaç altına almaya başladığı bu kritik çağ sıra dışı olaylara gebe ve çok değişikti ve çalkantılarla doluydu; politik, ekonomik ve toplumsan düzen temelden değişiyor, her şey içten içe kaynıyordu. Bir “Mesih”e gereksinme vardı. Eskisi yıkılacak, yeni bir düzen kurulacaktı ama nasıl ve kim tarafından? Augustus’un tek adam (Caesar) olmasından sonra Pax Romana denen Roma’nın engel tanımayan amansız ve acımasız yayılma döneminde emperyalistlerle açık meydan savaşlarında sadece kılıç kullanarak başarı sağlayamayacaklarını nihayet anlayan sefiller ve milyonları bulan taraftarları, şimdi artık mücadele yöntemlerini değiştirmek zorundaydılar. Savaşmıyorlar, sanki Budist seminerlerde yoga dersi almış gibi tokat yiyince diğer yanaklarını uzatıyor, “hadi durma, vur” diyorlardı. Yedikleri tokat, theodesee’den (ilahi ceza) farklıydı. O zamana dek zor ve şiddeti tek saltanat kurma yolu olarak tanıyanlar arasında böyle bir davranış elbette şok etkisi yaratıyordu. Bir ayakları ölüm çukurunda. Kaybedecekleri bir şey olmayan mazlumlar ise onu büyük bir beceriyle taraftar toplamakta bir taktik olarak kullanıyorlardı. Bu devir artık kendilerini tanrı evladı, kutsal ruhtan yaratılmış gibi gösteren insanların ortalıklarda yaygınca gözüktükleri bir çağın son halkasıydı. Olaylar ideoloji, edebiyat ama en önemlisi ihtiras kavgalarıyla yakından ilişkiliydi. Çağlar boyu cahil, yoksul, kimsesiz, köle ve sefil kitleleri imrendiren bu tılsımlı motif bir zamanlar en başta Sümerler, Akadlar, Mısırlılar, Hititler, Grekler ve Romalılarda olmak üzere çoğu yerde aşırı derecede yaygındı. Augustus ve Caesar da, Remus, Romulus da en az Firavunlar ve Akad kralı Sargon kadar tanrısal oğullardı ve ideoloji ve otoritelerini bu esas üzerine kurmuşlardı. Belki de Vespasian da onlardan biriydi? Hepsi de o sıralar pek itibar gören, beceremeyenlerin adam yerine konmadığı mucizeler yaratan kişilerdi ama hangi mucize? Elbette insan tasavvur ve inançlarına ambargo konamazdı! Çoğu zaman efsanelerin gerçek tarihten daha etken olduğu görülmüştür! İste bunlar, her ne kadar bir “illüzyon” sanatından farklı olmasa, göz boyasa da, ucuz sirklerde insanları galeyana getiren türden değil, sarsıcı çalkantılar içinde yaşayan, tebdilini şaşırmış toplumlarda derin izler bırakan, tarih yaratan, çağ değiştiren mucizelerdi!
Alışılanın dışında yeteneklere sahip olan, dâhi insan Apollonius da işte böyle şahsiyetlerden biriydi. O et, seks, şarap ve banyo yapmaktan uzak durmasını bilen bir askett, bir mehdiydi ! . Henüz çocukken tıpkı İsa gibi zekice davranan, mucizeler yaratmasını seven, görünmeyen güçlerle ilişki kurabilen, kehanet yapan, herkesin fiziksel ve zihinsel derdine deva bulabilen, hastaları tedavi eden, cinleri kovalayan yeteneklere sahipti. Bir keresinde bir ölüyü bile dirilttiği bile görülmüştü. İnancını yaymak, mucizelerini kanıtlamak için o da diyar diyar dolaşıyordu. Ama geçmiş, bu tür insanların tarih sayfalarına sığmayan feci, dramatik, bol mendil ıslatan ve acı akıbetleriyle doludur. Çünkü böylelerinin düşmanları zekâ, başarı ve düzen değiştirmedeki başarı şanslarıyla orantılıdır. Ve olan oldu ve onu da öldürdüler; tek farkla ki, çarmıha germediler. Akıtılan kanın nedenleri açıkça ifade edilmese de çok açık seçik ortadaydı. Sistem değiştirilmek istenmekte, güç, para, mal varlığı bir avuç talihlinin elinden alınmak ve aşağılarda sürünenlere dağıtılmak istenmekteydi. Yani olay burjuvazinin hiç hoşlanmadığı düzen değişikliği ve sosyalleşmeydi. Ama güç odakları bunu yaptırırlar mıydı hiç? Domitian’ın onu tutuklattırıp zindana tıkması işte bundandı. Mucize gösterip kaçmayı beceremeseydi, ömrü o karanlık mahzenlerde geçecekti ve öldürülmesine bile gerek kalmayacaktı. . Martir ölümden sonra bekleneceği üzere müritleri onu gördüklerini, hatta ona dokunduklarını ve onunla konuştuklarını bile iddia ettiler. En başta Moiragenes ve Septimus Severus’un eşi imparatoriçe Julia Domna’nın emri üzerine M. S. 3. yüzyılda yaşamış Philostratus olmak üzere taraftarları oturup gördüklerini, duyduklarını, onunla ilgili bildiklerini yazdılar. Onun da tıpkı İsa gibi tanrının oğlu olduğunu iddia ettiler. Göğe çıktığını görenlerin bile olduğunu söylediler. Frankenstein’a benzeyen bir robot ama olsun, değil mi ki insanlar hayallerini daha güzel süsleyen, fantazilerini, heves ve arzularını doyuran böylesi hibrit protagonistleri gerçeklerine yeğliyorlar! Kısacası, İsa’da mevcut özellikler daha fazlasıyla onda da vardı. Daha da ötesi milyarların peygamberi İsa efsane sisleri içinde uçarken, Apollonius insanların pek de aklına yatmayan tarihî bir kişilikti. Kendisi bir pagan olan Hierokles onu Isa’ya rakip olarak gösterdi. Bethlehem’den farklı olarak gerçek ve kesin doğum yerindeki kazılarda kesinlikle onunla ilgili somut verilere ulaşılacağından eminim. Açıkça görülüyor ki, hem İsa, hem de Apollonius “tanrısal oğul” motifinin ürünleriydi ve her ikisinin de öğretilerini yaymak için eşit fırsatları vardı. İsa taraftarları erken davranmış, havarileri Paulus ve Bernabes çoktan yollara dökülmüş, bu yeni dini yayan vaazlar veriyorlardı; Gospelleri çoktan yazmışılardı ve hem de harıl harıl “propaganda” mektupları (epistula’lardan bahsediyorum!) dağıtıyorlardı. Nasıl ki İsa’nın Baptist Johannes’i vardı, Apollonius’un da Pythagoras’ı vardı ve bildiklerinin pek çoğunu ona borçluydu, yani o bir Neo-Platoncuydu. Eğer ya kendisi, ya da taraftarları ellerini İsa’nın havarilerinden biraz daha tez tutmuş olsalardı, dünya tarihini değiştirecek olan o yeni dinin kurucusu Tyanalı Apollonius olup çıkabilirdi! Şimdi elinizi çenenize dayayıp bir düşünün; bu adam Tyana’da, Kemerhisar’da doğuyor ve büyüyor. Acaba onu şekillendiren, son derece yücelten, eğiten, kısacası yaratan güç ve düşün ortamı neydi? Elbette mucizeler değildi, aksine doğup büyüdüğü kentin kültürel, tinsel, bilimi, irfanı, felsefeyi destekleyen ortamıydı. Biliyor muydunuz antik kentlerin de birbirleriyle yarışırcasına büyükleriyle böbürlendiklerini? Bir Homeros’u, Hannibal’ı, Nasreddin Hoca’yı, Karacaoğlan’ı, Büyük İskender, Kleopatra, Aratos, Cengiz Han, Yedi Uyuyanlar’ı düşünün! Niye bir çobanın, sıradan bir çiftçini, bir ırgatın mezarınnı hiç kimse sormuyor? Niye mi? Çünkü kentleri kuru kerpiç yığını olmaktan kurtaran, onları yan yana dizilmiş baş sokacak modern mağara kovukları olmaktan çıkarıp, sosyal ve sanatsal kurum ve kuruluşlarla donatan, yavan, tanrıya bile lâyık olmayan yaşam biçimini gerçek insan yaşamına dönüştüren önder kişiler işte onlardı. Sembolik olarak bir yerlere İsa’nın alternatifi olabilecek bu değerli kişinin bir heykeli dikilebilir ama ona benzer mi ve genel manzaraya yakışır mı, bilemem.
Prof. Dr.Ahmet Ünal
